Pijn is wellicht de meest voorkomende reden waarvoor de patiënt hulp zoekt en dus ook het fenomeen waarmee de tandarts het vaakst wordt geconfronteerd. In dit themanummer wordt pijn in mond en aangezicht beschouwd vanuit de presentatie door de patiënt. Daarbij komen frequent en minder frequent optredende ziektebeelden die pijnklachten in het orofaciale gebied veroorzaken aan de orde.

Naar de huidige inzichten wordt bij pijn vanuit fysiologische optiek onderscheid gemaakt tussen ‘normale’ nociceptieve pijn, inflammatoire pijn en neuropathische pijn. ‘Normale’ nociceptieve pijn is de reactie op mogelijke of feitelijke schade. Inflammatoire pijn is de reactie bij feitelijke beschadiging, waarbij niet alleen nociceptie optreedt, maar ook een morfologische verandering van de gevoeligheid van nocisensoren. Dit verschijnsel wordt sensitisatie genoemd en vormt de basis van velerlei vormen van chronische pijn. Deze sensitisatie speelt ook een belangrijke rol bij neuropathische pijn als gevolg van beschadiging van ‘pijn’ geleidende zenuwen.

De tandarts en de huisarts worden frequent geconfronteerd met patiënten met pijn in de mond of het aangezicht. Deze patiënten vormen vaak een diagnostische uitdaging. Bij het vaststellen van de diagnose is het van belang om naast de aandoening die aan de pijn ten grondslag ligt (as I-diagnose), de impact daarvan op het functioneren van de patiënt (as II-diagnose) te betrekken. De anamnese vormt hiervoor het belangrijkste diagnostische hulpmiddel en de basis voor het klinische onderzoek. De as I-diagnose resulteert in een aantal mogelijke behandelopties; de behandelstrategie wordt vooral door de as II-diagnose bepaald.

Orofaciale pijn is een bron van ellende, vooral als deze langdurig wordt. De kans dat het overgaat in chronische atypische aangezichtspijn is levensgroot. Door het lang uitblijven van een juiste diagnose komen de patiënten op een verkeerd spoor en verdwalen ze in een doolhof van behandelaars. Het toverwoord voor professionele hulp aan deze vermoeide zwervers luidt: multidisciplinaire aanpak.

Bij de diagnostiek van tand- of kiespijnen (dentoalveolaire pijnen) vormt de anamnese dé informatiebron met betrekking tot de locatie waar de pijn wordt ervaren en geeft informatie over de karakteristieken en het beloop. De meest relevante klinisch-diagnostische technieken zijn provocatietests en de proefanesthesie. Aan tand- of kiespijnen (dentoalveolaire pijnen) kunnen verschillende mechanismen ten grondslag liggen. Pijn bij pulpitis vertoont de kenmerken van viscerale pijnen, terwijl het parodontale ligament als primaire pijnbron kenmerken vertoont van musculoskelettale pijnen. Ook komt het nogal eens voor dat de pijn blijkt uit te gaan van een ander gebitselement dan het gebitselement waarin de pijn wordt waargenomen of van een structuur op nog grotere afstand (gerefereerde pijn). Daarom is differentiële diagnostiek van groot belang.

In het maatschappelijke verkeer wordt pijn in de mond of in de omgeving van de mond vrijwel altijd geassocieerd met de gebitselementen. Tandeloosheid betekent echter lang niet altijd het vrij zijn van orale pijn. De meest voorkomende pijnklachten van edentaten worden veroorzaakt door een gebitsprothese met een slechte pasvorm, door een gebitsprothese met een occlusie- en/of articulatiestoornis, door extreme atrofie van de edentate processus alveolaris, door anatomische bijzonderheden van het kaakbot en door niet aan een gebitsprothese gerelateerde slijmvliesafwijkingen. Minder voorkomende en/of moeilijker klinisch te diagnosticeren pijnen zijn pijn door mondbranden, pijn door toxische en allergische reacties, pijn door nervusletsel, pijn door een slijmvlies- of huidtransplantaat en pijn door myocardischemie.

Een pijnlijk, vermoeid gevoel in de kauwspieren en/of pijn in het gebied van het kaakgewricht is een bekende tandheelkundige klacht. De diagnostiek van deze klachten die samenhangen met bewegingen van de onderkaak kan lastig zijn, omdat de pijnklachten afkomstig kunnen zijn vanuit de gebitselementen of de omliggende weefsels, de kauwspieren, de kaakgewrichten of andere musculoskelettale structuren. Ook kan er sprake zijn van gerefereerde pijn. Een goede anamnese en een goed klinisch onderzoek zijn essentieel voor een correcte diagnose. Naast de fysieke condities (zogenoemde as I-ondities), kunnen er echter ook psychosociale klachten meespelen (as II-condities).

Pijnaanvallen in het orofaciale gebied veroorzaken nogal eens diagnostische problemen, vooral wanneer meerdere ziektebeelden tegelijkertijd aanwezig zijn. Zo kan een pulpitis een op een trigeminusneuralgie gelijkende heftige neuralgiforme pijn veroorzaken; de triggerzone bij een trigeminusneuralgie kan gelegen zijn in een gezond gebitselement of in het kaakgewricht. Neuralgiforme pijnen onderscheiden zich in trigeminusneuralgie, glossofaryngeusneuralgie, Hortonse neuralgie of clusterhoofdpijn en paroxismale hemicrania. In 2 casus wordt trigeminusneuralgie met succes neurochirurgisch behandeld met een microvasculaire decompressie, de operatie volgens Jannetta. De karakteristieke pijnaanvallen bij neuralgiforme pijn zijn het gevolg van een begrepen pathofysiologisch mechanisme. Adequate therapie, zoals de microvasculaire decompressie bij een trigeminusneuralgie alsook specifieke medicatie per te onderscheiden soort neuralgiforme pijn, is voorhanden.

Het Platform Pijn en Pijnbestrijding is een ontmoetingsplaats voor vertegenwoordigers van professionele organisaties die actief zijn binnen de pijnbestrijding en van organisaties die zich sterk maken voor de belangen van patinten met chronische pijn.Via deze startpagina zijn diverse websites met informatie over verschillende vormen van pijn en pijnbestrijding toegankelijk. http://www.hoofdpijnpatienten.nl/