Middeleeuwse tandheelkunde in de Lage Landen 1. “Een blom van surgien"

Open PDF (3.40 MB)

De ervaring leert dat er binnen de tandheelkundige professie in de middeleeuwen weinig kennis bestaat over de stand van zaken op het gebied van de tand- en mondziekten. Meestal overheerst het beeld dat er alleen ongeletterde ‘tandentrekkers’ bestonden. Die waren er zeker. Maar er waren ook hoogopgeleiden die als chirurg ook de moeilijker aspecten van de mond- en tandziekten beheersten en hun meningen en bevindingen op schrift stelden. In het merendeel van deze middeleeuwse chirurgieën vindt men dan ook hoofdstukken gewijd aan alles wat er in de mond mis kan gaan.

Inleiding

De ervaring leert dat er binnen de tandheelkundige professie weinig kennis bestaat over de stand van zaken op het gebied van de tand- en mondziekten in de middeleeuwen. Meestal overheerst het beeld dat er alleen ongeletterde ‘tandentrekkers’ bestonden. Die waren er zeker. Maar er waren ook hoogopgeleiden die als chirurg ook de moeilijker aspecten van de mond- en tandziekten beheersten en hun meningen en bevindingen op schrift stelden. In het merendeel van deze middeleeuwse chirurgieën vindt men dan ook hoofdstukken gewijd aan alles wat er in de mond mis kan gaan.

In de komende afleveringen van deze serie zal een aantal fascinerende onderwerpen worden besproken die in deze chirurgieën werden aangetroffen. Maar eerst is het nodig een korte samenvatting te geven van de medische status quo in de vroege middeleeuwen.

De medische manuscripten

In de Romeinse tijd was er zeker een hoog ontwikkelde genees- en tandheelkunde. De gedachten van Galenus (131 – ca. 201 na Chr.) werden zelfs tot in de late middeleeuwen als onaantastbaar gezien. De val van het Romeinse Rijk was echter voor alle takken van de geneeskunde in West-Europa een regelrechte ramp. De vrijgevestigde medicus, onder wie ook de moeilijker tandheelkundige ingrepen ressorteerden, verdween. De kennis van het Grieks verdween en ook veel Latijnse geschriften waren niet meer toegankelijk. De kloosters wilden en konden dit vacuüm niet of slechts ten dele opvullen. Veel van de eerder verworven kennis ging dus verloren.

Hoe anders was de situatie in de Arabische wereld. Bij de veroveringen van grote delen van het Midden-Oosten, Egypte, de Noord-Afrikaanse kust en Spanje in de zevende en achtste eeuw, had men daar kennis gekregen van de Griekse en Latijnse medische literatuur, die in het Arabisch werden vertaald en uitgebreid met eigen waarnemingen en interpretaties. Medische scholen en ziekenhuizen werden door de Arabieren gesticht. Soms waren er al opmerkelijk moderne inzichten, zoals het toepassen van ‘bedside teaching’ en het archiveren van ziektegeschiedenissen voor later onderzoek. De beroemdsten onder de Arabische geleerden waren ongetwijfeld Rhazis (865-925) en Avicenna (980-1037) (afb. 1), althans dat zijn de namen die in het Westen gebruikt werden als afkorting van hun zeer lange Arabische namen.

Afb. 1. Avicenna geeft les over de behandeling van pokken (Bron: The Art Archive / University Library Istanbul / Gianni Dagli Orti).

Vanaf de dertiende eeuw was er een imposante revival van de westerse geneeskunde. De start van deze nieuwe periode werd geïnstigeerd door de medische school van Salerno. Daar begon men kennis te nemen van de Arabische geneeskunde. De Arabische literatuur werd, onder andere door Constantinus Africanus (1015-1087) die vele talen sprak, in het Latijn vertaald. Ook de verloren gegane medische literatuur uit de oudheid werd vanuit het Arabisch terugvertaald in het Latijn. Deze honger naar nieuwe kennis breidde zich uit naar Noord-Italië en later naar de rest van Noordwest-Europa. Veel Europese chirurgijns zetten zich tot het schrijven van eigen medische boeken in het Latijn en daarna kwamen er ook schrijvers die zich primair in de landstaal uitdrukten.

Voor de serie ‘Middeleeuwse tandheelkunde in de Lage Landen’ werden werken van 2 schrijvers gekozen van wie het Latijnse manuscript in het Middelnederlands werd overgezet en van 2 chirurgen die primair in het Middelnederlands schreven. In de volgende aflevering zullen deze 4 schrijvers en hun werk (volgens een vertaler “een blom van surgien", het mooiste uit de chirurgie) in het kort worden beschreven, waarna in een aantal korte artikelen iets van hun inzichten in de mond- en tandheelkunde zal worden samengevat.

Hartelijk dank voor uw reactie. Uw reactie zal in behandeling genomen worden en na controle worden geplaatst.

Avicenna geeft les over de behandeling van pokken (Bron: The Art Archive / University Library Istanbul / Gianni Dagli Orti).
Avicenna geeft les over de behandeling van pokken (Bron: The Art Archive / University Library Istanbul / Gianni Dagli Orti).
Info
bron
Ned Tijdschr Tandheelkd januari 2015; 122: 19
rubriek
Geschiedenis en tandheelkunde
serie
Middeleeuwse tandheelkunde in de Lage Landen
Bronnen
  • E.J. Jonkman, M.A.J. Eijkman
  • Datum van acceptatie: 21 september 2014
  • Adres: em. prof. dr. E.J. Jonkman (klinisch neurofysioloog), Raaphorstlaan 11d, 2245 BG Wassenaar
  • joostjonkman@casema.nl
Multimedia bij dit artikel
Gerelateerd