Middeleeuwse tandheelkunde in de Lage Landen 5. “Van tanden uut te doene metter wortele"

Open PDF (3.75 MB)

Een chirurgijn moest alles doen om een kies medicamenteus te genezen. Maar als dat niet lukte en de chirurgijn niet belachelijk gemaakt wilde worden, dan moest men het zekere voor het onzekere nemen en het gebitselement trekken. Veel is herkenbaar, de instrumenten, de bloedstelping met aluin, het schoonmaken met wijn (gebottelde wijn is vrijwel steriel) en bovenal de zorg om de wortel die niet mag blijven zitten.

De middeleeuwse meester-chirurgijns waren niet altijd precies met de volgorde van wat zij vastlegden. Soms werd een onderwerp afgesloten en begon men enige tijd later opnieuw over hetzelfde onderwerp. Tegenwoordig kan een tekst makkelijk opnieuw gerangschikt worden met wat ‘knippen’ en ‘plakken’. Zo niet in de middeleeuwen, zeker niet wanneer er op perkament was geschreven. Perkament bleef namelijk een uiterst kostbaar medium om te gebruiken. Ook in het betoog van Guy de Chauliac komt ietsdergelijks voor: werd in het vorige deel van de serie ‘Middeleeuwse tandheelkunde in de Lage Landen’ afgesloten met de ‘tantmeester’, die het moeilijke geval maar moest opknappen, even later wordt toch een paragraaf over het trekken van de kiezen gevonden, waaruit blijkt dat de chirurgijn het toch niet altijd beneden zijn waardigheid vond om een gebitselement te verwijderen.

Afb. 1. De chirurgijn inspecteert de patiënt; de assistent staat klaar met de tang (Bron: The Art Archive / Bibliothèque Universitaire de Mèdecine, Montpellier / Gianni Dagli Orti).

De Chauliac begon met te verwijzen naar Albucasis (tiende eeuw) die meende dat een chirurgijn alles moest doen om een kies medicamenteus te genezen. Maar als dat niet lukte en de chirurgijn niet belachelijk gemaakt wilde worden, dan moest men het zekere voor het onzekere nemen en het gebitselement trekken (afb. 1). De rest van het betoog gaf zo’n duidelijk inzicht in de toenmalige gang van zaken dat de tekst hier - in hertaling - geheel wordt weergegeven:

“Als je de patiënt in goed licht tussen je knieën geplaatst hebt, moet je de wortel van de kies rondom vrijmaken. Beweeg die kies dan in zijn geheel voorzichtig, opdat de patiënt er geen kwade gevolgen voor het oog of voor de kaak van zal overhouden. Neem dan de kies met een tang vast en trek hem eruit met zijn wortels (afb.). Of doe dat met kleinere tangetjes die lijken op de kleine tangetjes die gebruikt worden om bloedvaten af te binden. Of trek hem voorzichtig uit met een gladde of gevorkte ‘oplichter’, een ‘levatario’.
Als er een wortel blijft zitten moet die opgezocht worden en met instrumenten eruit gehaald worden. Daarna moet de plek schoongemaakt worden met zout en wijn. Daarna kan je er aluin of vitriool opdoen om het bloed te stelpen. Er zijn van oudsher veel recepten om het uittrekken van kiezen te vergemakkelijken, of die het uittrekken met het ijzer (de ‘levatario’) vergemakkelijken. Zoals melk van kroontjeskruid met chrysanten en wortels van de moerbeiboom met kappertjes, of geel arseen­oxide dat rond de wortel van de kies gelegd wordt, of salpeterzuur of het vet van kikkers die zich verstoppen in bossen en in stilstaand water, maar dat alles belooft veel maar het werkt niet erg."

Veel is herkenbaar, de instrumenten, de bloedstelping met aluin, het schoonmaken met wijn (gebottelde wijn is vrijwel steriel) en bovenal de zorg om de wortel die niet mag blijven zitten. Vanuit de huidige kennis van zaken lijken arseenoxide en salpeterzuur minder wenselijk voor intra­oraal gebruik. Helaas zijn afbeeldingen van tandheelkundige instrumenten, die in de Lage Landen gebruikt werden, vrijwel niet te vinden.

Hartelijk dank voor uw reactie. Uw reactie zal in behandeling genomen worden en na controle worden geplaatst.

Afb. 1. De chirurgijn inspecteert de patiënt; de assistent staat klaar met de tang (Bron: The Art Archive / Bibliothèque Universitaire de Mèdecine, Montpellier / Gianni Dagli Orti).
Afb. 1. De chirurgijn inspecteert de patiënt; de assistent staat klaar met de tang (Bron: The Art Archive / Bibliothèque Universitaire de Mèdecine, Montpellier / Gianni Dagli Orti).
Info
bron
Ned Tijdschr Tandheelkd mei 2015; 122: 251
rubriek
Geschiedenis en tandheelkunde
serie
Middeleeuwse tandheelkunde in de Lage Landen
Bronnen
  • E.J. Jonkman, M.A.J. Eijkman
  • Datum van acceptatie: 6 oktober 2014
  • Adres: em. prof. dr. E.J. Jonkman (klinisch neurofysioloog), ­Raaphorstlaan 11d, 2245 BG Wassenaar
  • joostjonkman@casema.nl
Multimedia bij dit artikel
Gerelateerd