Middeleeuwse tandheelkunde in de Lage Landen 8. “Eenre vrouw die hadde squinantie”

Open PDF (4.02 MB)

Squinantie betekent ‘keelonsteking’, soms ook ‘keelabces’. In het manuscript van Lanfranc is het verhaal over de vrouw met keelpijn afkomstig uit een groep bijzondere ziektegeschiedenissen, namelijk die waarin Lanfranc in de ik-vorm spreekt.

Squinantie betekent ‘keelonsteking’, soms ook ‘keelabces’ (afb. 1). In het manuscript van Lanfranc is het verhaal over de vrouw met keelpijn afkomstig uit een groep bijzondere ziektegeschiedenissen, namelijk die waarin Lanfranc in de ik-vorm spreekt. Dit zijn ook verhalen waarin, tegen de gewoonte in, nergens meer de klassieke autoriteiten (zoals Hippocrates, Galenus en Avicenna) worden aangehaald.

Afb. 1.Een operatie voor een keelabces in de twaalfde eeuw, uit een dertiende eeuwse vertaling (manuscript O.1.20) van het boek ‘La Chirurgie’ van Roger de Parma (circa 1180) (met toestemming van Master en Fellows van Trinity College Cambridge).

Wanneer Jan Yperman hetzelfde verhaal opneemt in zijn boek, schrijft hij het wél in de derde persoon enkelvoud: ‘Lanfranc maakte in Milaan het volgende mee (…)’. Kortom, dit verhaal is vrijwel zeker een authentieke belevenis van Lanfranc (afb. 2): “Nu zal ik beschrijven wat ik meemaakte in de stad Milaan bij een 20-jarige vrouw die van slijmophoping een keelontsteking had, die zich zowel aan de buitenzijde als aan de binnenzijde over de hele keel uitbreidde. Zij kon spreken noch slikken. Ze was lange tijd onder behandeling van een van mijn leerlingen geweest, maar het ging van dag tot dag slechter met haar. Toen werd ik erbij gehaald en ik trof haar in slechte toestand aan, want ze had vele dagen niet gegeten. Zij durfde niet te slapen omdat ze bang was te stikken. Haar pols was zwak. Ik voelde de ophoping diep in het vlees en realiseerde me dat zij eerder zou stikken dan dat het abces naar binnen of naar buiten zou doorbreken, want de inhoud was dik. Tussen kin en keel leek mij de abcesinhoud rijper dan op andere plaatsen. Ik palpeerde met een vinger om geen zenuwen, aderen of slagaderen te raken en maakte daar met een scheermes een diepe wond (figuur). Ik haalde er veel verhard materiaal uit, maar ik liet er ook veel in zitten, om redenen die ik al genoemd heb. Toen kon ze beter ademhalen en de pols werd sterker; ik redde haar van de dood (figuur). Het abces werd snel kleiner. Daarna gaf ik haar bouillon te drinken en veel ervan liep uit de wond naar buiten. Toen stak ik een zilveren buis in haar keel tot voorbij de wond en daardoor kreeg zij haar voedsel naar binnen. Ik wikkelde de hele hals en keel in zuiverende medicijnen. Die rijpten het overtollige materiaal totdat ik uit de wond een taai stuk vuil materiaal trok, dat op een darm leek en langer en dikker dan een vinger was. Daarna stonk de plek niet meer en zij sterkte snel aan. Toen genas ik de wond met medicijnen die zuiveren en die vlees en huid doen groeien, totdat zij helemaal beter was.”

Afb. 2. Een deel van de originele tekst van Lanfranc (Bron: Bijzondere Collecties van de Universiteit van Amsterdam, hs. II F 39, fol. 95r).

Bij de door Lanfranc beschreven vrouw uit Milaan is er waarschijnlijk sprake van een ‘angina van Ludwig’, een flegmone van de mondbodem, gevolgd door abcesvorming. Dit is meestal het gevolg van een ontsteking van een van wortels of het parodontium rond de mandibulaire kiezen. Door uitbreiding en sterke oedeemvorming kunnen slik- en ademhalingsproblemen ontstaan. Dit is voor het eerst in de moderne literatuur beschreven door Wilhelm Friedrich von Ludwig in 1836. Tegenwoordig zijn zulke zeer uitgebreide ontstekingsprocessen uitermate zeldzaam. Uit de middeleeuwse chirurgische literatuur blijkt dat toentertijd door een gebrek aan hygiëne en het ontbreken van anti­bacteriële middelen, grote abcessen en flegmones aan de orde van de dag waren.

Lanfranc wist ook dat het de eerste prioriteit was ruimte te geven aan de luchtweg. Het was gebruikelijk om zeer grote abcessen niet in eenmaal te ledigen om de anatomische verhoudingen niet te abrupt te veranderen. Lanfranc moest daarom in etappes het abces legen om de luchtweg ruimte geven. Er werd aansterkende bouillon voorgeschreven, die echter uit de mond uit de oppervlakkige wond stroomde. Voor de voeding was daarom tijdelijk een zilveren pijp tot achter in de mond nodig. Dat de patiënt vlot herstelde laat zien dat Lanfranc zijn werk goed deed. Overigens, men schreef destijds zelden over mislukte, maar graag over succesvolle operaties. Ook wat dat betreft is er wellicht weinig veranderd.

Hartelijk dank voor uw reactie. Uw reactie zal in behandeling genomen worden en na controle worden geplaatst.

(Met toestemming van Master en Fellows van Trinity College Cambridge)
(Met toestemming van Master en Fellows van Trinity College Cambridge)
Info
bron
Ned Tijdschr Tandheelkd september 2015; 122: 441
rubriek
Geschiedenis en tandheelkunde
serie
Middeleeuwse tandheelkunde in de Lage Landen
Bronnen
  • E.J. Jonkman, M.A.J. Eijkman
  • Datum van acceptatie: 6 oktober 2014
  • Adres: em. prof. dr. E.J. Jonkman (klinisch neurofysioloog), Raaphorstlaan 11d, 2245 BG Wassenaar
  • joostjonkman@casema.nl
Multimedia bij dit artikel
Gerelateerd