Middeleeuwse tandheelkunde in de Lage Landen 2. “Daarom lieve kinder ontfaet dit werc blidelike"

Open PDF (3.47 MB)

In 4 middeleeuwse chirurgieën, die in het Middelnederlands werden geschreven of daarin werden vertaald, zijn hoofdstukken over mondziekten en tandheelkundige behandelingen te vinden. De auteurs van deze boeken zijn allen boeiende persoonlijkheden. De 4 belangrijksten zijn Lanfranc van Milaan, Guy de Chauliac, Jan Yperman en Thomaes Scellinck van Thienen.

In 4 middeleeuwse chirurgieën, die in het Middelnederlands werden geschreven of daarin werden vertaald, zijn hoofdstukken over mondziekten en tandheelkundige behandelingen te vinden. De auteurs van deze boeken zijn allen boeiende persoonlijkheden. De 4 belangrijksten zijn Lanfranc van Milaan, Guy de Chauliac, Jan Yperman en Thomaes Scellinck van Thienen.

Lanfranc van Milaan

Lanfranc van Milaan (1245 – ca. 1315) promoveerde tot doctor medicina na zijn studie in Bologna. Hij praktiseerde in Milaan totdat hij in 1290 verbannen werd omdat hij tot de keizersgezinde Ghibelijnen, een Noord-Italiaanse politieke stroming die zich keerde tegen de wereldlijke macht van de paus, behoorde. In 1296 schreef hij in Parijs zijn meesterwerk de ‘Chirurgia magna’, dat in vele talen werd vertaald. De oudste Middelnederlandse vertaling, waarvan alleen fragmenten bewaard zijn gebleven, werd al omstreeks 1350 gemaakt. Voor de serie ‘Middeleeuwse tandheelkunde in de Lage Landen’ is gebruikgemaakt van het Amsterdamse manuscript dat ongeveer een eeuw later werd gemaakt. Lanfranc, die zelf dus een doctor medicina was, maakte zich er sterk voor dat ook de chirurgen een academische status zouden bereiken. Dat lukte niet want koning Philips IV vond een soort ‘HBO status’ mooi genoeg. Lanfranc van Milaan trok, toen hij in Parijs doceerde, leerlingen uit vele landen aan. Op afbeelding 1 is Lanfranc te zien die doceert en wordt gadegeslagen door de patroonheiligen van de medici, Cosmas en Damianus.

Guy de Chauliac

Guy de Chauliac (ca. 1300 – 1368) studeerde in diverse plaatsen in Frankrijk. Hij was de lijfarts van 3 opeenvolgende pausen en verbleef grotendeels in Avignon. In zijn tijd was hij de meest gerenommeerde chirurg. Hij schreef zijn ‘Chirurgie magna’ in 1343. Dit werk is, ook in vergelijking met dat van Lanfranc, systematischer van opbouw en doet dikwijls aan een modern leerboek denken. Het handschrift met de Middelnederlandse vertaling, dat zich in Museum Meermanno in Den Haag bevindt, dateert van circa 1470.

Afb. 1. Lanfranc geeft college. De patroonheiligen van de medici Cosmas en ­Damianus kijken toe (Bron: Bibliothèque national de France).

Jan Yperman

Er is al een eeuw een strijd onder historici gaande of Jan Yperman (1260 – ca. 1336), de eerste chirurgijn die in het Middelnederlands schreef, werkelijk naar Lanfranc is gegaan of dat hij al heel snel beschikte over een manuscript van diens ‘Chirurgia magna’. Yperman schreef zijn ‘Cyrurgie’ namelijk al rond 1310. Naast de klassieke en Arabische auteurs haalde Jan Yperman in zijn boek heel vaak Lanfranc aan, die hij beschouwde als een van zijn 4 idolen (naast Lanfranc ook Galenus, Avicenna en Bruno Longoborghis). Yperman, die niet gepromoveerd maar wel zeer erudiet was, schreef naar zijn zeggen in de landstaal omdat zijn kinderen geen Latijn kenden.

Thomaes Scellinck van Thienen

Ook Thomaes Scellinck van Thienen (1300 – 1368) schreef zijn medisch handboek (1343) direct in het Middelnederlands en evenals Jan Yperman primair voor zijn zoons, die dus werden geacht dit werk “blidelike"te ontvangen. Ook Thomaes was niet gepromoveerd, maar wel zeer belezen. Zijn schrijfstijl is wat luchtiger dan die van de andere 3 auteurs, maar hij is ook kritischer op de klassieke schrijvers en is soms zelfs licht ironisch. Scellinck van Thienens handboek is een verademing om te lezen na de bloedige ernst van Lanfranc, De Chauliac en Yperman.

Tot slot

In de volgende afleveringen zullen voorbeelden worden besproken van de inzichten van de middeleeuwse chirurgijns op het gebied van de tandheelkundige zorg.


Hartelijk dank voor uw reactie. Uw reactie zal in behandeling genomen worden en na controle worden geplaatst.

Bron: Bibliothèque national de France
Bron: Bibliothèque national de France
Info
bron
Ned Tijdschr Tandheelkd februari 2015; 122: 77
rubriek
Geschiedenis en tandheelkunde
serie
Middeleeuwse tandheelkunde in de Lage Landen
Bronnen
  • E.J. Jonkman, M.A.J. Eijkman
  • Datum van acceptatie: 21 september 2014
  • Adres: em. prof. dr. E.J. Jonkman (klinisch neurofysioloog), Raaphorstlaan 11d, 2245 BG Wassenaar
  • joostjonkman@casema.nl
Multimedia bij dit artikel
Gerelateerd