Een middel tegen chemotherapiegeïnduceerde orale mucositis

Chemotherapie wordt frequent toegepast bij veel typen kanker (Behranvand et al., 2022). Mucositis is een veelvoorkomende bijwerking van de bij chemotherapie gebruikte cytostatica. Symptomen van mucositis zijn ontsteking en ulceratie van de mucosa in het bovenste deel van de tractus digestivus, vooral in de mond. De patiënten ervaren primair pijn, dysfagie en smaakveranderingen. Soms kunnen de klachten zo ernstig zijn dat de chemotherapie moet worden onderbroken (Colella et al., 2023). Een dierexperiment en een humaan onderzoek met enkele proefpersonen hebben positieve resultaten laten zien bij de preventie van chemotherapiegeïnduceerde orale mucositis. Deze preventie vond plaats met een zogenoemde mucosaminespray, die onder andere hyaluronzuur bevat (Cirillo et al., 2015; Mohammed et al., 2023). Al eerder is de waarde van deze spray aangetoond bij radiotherapiegeïnduceerde orale mucositis en bij orale mucositis als gevolg van hematopoëtische stamceltransplantatie bij kinderen met kanker (Nasrollahi et al., 2021; Shahrabi et al., 2022). Onderzoekers van het universitair medisch centrum in Napels hebben bij een grotere groep patiënten retrospectief geëvalueerd of de mucosaminespray ook effectieve potentie heeft voor de preventie van chemotherapiegeïnduceerde orale mucositis (Colella et al., 2025).

Materiaal en methode

De gegevens voor dit onderzoek zijn opgediept uit een elektronisch gegevensbestand en uit patiëntendossiers. Het ging om patiënten van 18 jaar of ouder die tussen januari 2013 en december 2022 vanwege kanker chemotherapie hadden gekregen. Uitgesloten werden patiënten die ook radiotherapie hadden gekregen of die al een voorgeschiedenis van kanker of orale mucositis hadden. De onderzoekers maakten onderscheid tussen patiënten die het standaardpakket ter preventie van orale mucositis hadden gekregen en patiënten die als preventieve maatregel de mucosaminespray hadden gebruikt. Primaire uitkomstmaat was orale mucositis die door een arts was gediagnosticeerd met een internationaal geaccepteerde scoringsmethode (Villa et al., 2021). Secundaire uitkomstmaat was een pijnevaluatie met een score tussen 0 en 100, die was uitgevoerd bij alle patiënten bij wie de diagnose orale mucositis was gesteld.

Resultaten

Voor het onderzoek kwamen 106 patiënten in aanmerking; 57 hadden preventief de mucosaminespray gebruikt en 49 het standaardpakket. De gemiddelde leeftijd in de 2 groepen bedroeg respectievelijk 59 ± 13 en 60 ± 12 jaar. Tijdens de chemotherapie was bij 2 (4%) patiënten van de mucosaminegroep en bij 16 (33%) patiënten van de standaardgroep de diagnose orale mucositis gesteld. Dit verschil was statistisch significant. Een kansberekening liet zien dat in de mucosaminegroep, ten opzichte van de standaardgroep, het risico op het krijgen van orale mucositis statistisch significant kleiner was (RR: 0,11; 95% BI: 0,03-0,44). Het aantal patiënten dat preventief de mucosaminespray moest krijgen om 1 geval van orale mucositis te voorkomen, bedroeg 3,43. Ook na statistische correctie voor de variabelen leeftijd, geslacht en type toegepaste chemotherapie bleef de mucosaminespray statistisch significant de verantwoordelijke factor voor het verschil in de aantallen diagnosen orale mucositis tussen de 2 groepen. In de tweede week na de preventieve maatregelen bleek bij de patiënten met de diagnose orale mucositis de pijnscore in de mucosaminegroep statistisch significant lager dan in de standaardgroep. Vanaf de derde week na de preventieve behandelingen was in de mucosaminegroep helemaal geen pijn meer gemeld.

Beschouwing

Ondanks de beperkingen van het uitgevoerde retrospectieve onderzoek lijkt de conclusie verantwoord dat preventieve toepassing van de mucosaminespray bij patiënten die vanwege kanker chemotherapie ondergaan, het ontstaan van (pijn door) orale mucositis reduceert. Over de ware grootte van deze reductie zal een wetenschappelijk verantwoord prospectief, placebogecontroleerd, gerandomiseerd klinisch onderzoek uitsluitsel moeten geven.

De actieve ingrediënten van de mucosaminespray zijn natriumhyaluronaat en aminozuren die niet in het menselijk lichaam voorkomen. Het is dus de vraag of het vastgestelde effect wordt bewerkstelligd door natriumhyaluronaat, door de niet-humane aminozuren of door beide.

Op initiatief van Verpleegkundigen en Verzorgenden Nederland (V&VN) en Integraal Kankercentrum Nederland (IKNL) is in 2007 de richtlijn Orale Mucositis opgesteld. In 2015 is deze richtlijn geactualiseerd (IKNL, 2015). Volgens deze richtlijn is preventie van orale mucositis bij radio- en chemotherapie en bij hematopoëtische stamceltransplantatie niet of slechts zeer beperkt mogelijk en dient men zich te richten op beperking van de ernst en de duur van de mucositis. Bij chemotherapie kan dit plaatsvinden door vanaf 5 minuten voorafgaand aan de chemotherapie gedurende 30 minuten ijsschaafsel in de mond te geven. Verder vermeldt de richtlijn dat ook een wetenschappelijk bewezen effectieve behandeling niet voorhanden is. Bestrijding van symptomen is eigenlijk de enige behandeloptie. Het vervelendste symptoom is pijn. Voor de bestrijding van pijn bij chemotherapiegeïnduceerde orale mucositis luidt het advies de opioïde morfine voor te schrijven. Wellicht kan preventieve toepassing van de mucosaminespray in de toekomst leiden tot aanpassingen van de richtlijn.