Parodontitis en systeemziekten: de invloed van covariaten

Sinds het midden van de jaren 1990 is een groot aantal publicaties verschenen over de relatie tussen parodontale aandoeningen en systeemziekten met parodontitis als een belangrijke determinant (Sanz et al., 2020). Maar wat blijkt volgens de statistisch geschoolde Bashir et al. (2026): het merendeel van de gepubliceerde onderzoeken was observationeel van opzet (Bashir et al., 2026). Dit type onderzoek vraagt om het opnemen van covariaten in de analyse om voor mogelijke verstoringen in de relatie tussen determinant en ziekte te kunnen corrigeren. Welke covariaten worden opgenomen bepalen de onderzoekers. De keuze ervan kan echter tot een statistisch significante uitkomst leiden, maar ook niet (het zogenoemde Janus-effect). In het hier besproken onderzoek van Bashir et al. (2026) is de mate van stabiliteit in de relatie tussen parodontale aandoeningen en systeemziekten aan de hand van het selectieproces van covariaten onderzocht.

Materiaal en methode

De stabiliteit van de relaties werd door middel van de multiversum-analyse onderzocht. Bij deze aanpak verschillen de covariaten tijdens het analyseren van de onderzoekgegevens. De uitkomsten verschillen daardoor ook. De onderzoekers gebruikten demografische, onderzoek- en laboratoriumgegevens en gegevens uit vragenlijsten van de National Health and Nutrition Examination Survey van 2011-2012 en 2013-2014 uit de Verenigde Staten. Cardiovasculaire aandoening, gerapporteerd als coronaire hartziekte, hartaanval of myocardinfarct, of beroerte en cognitief functioneren, gemeten door middel van de Alzheimer Disease Test bij mensen ≥ 60 jaar, vertegenwoordigden systeemziekten. Parodontitis werd gemeten volgens criteria van de Centers for Disease Control and Prevention en de American Academy of Periodontology en verdeeld in geen, milde, matige en ernstige vorm. In totaal werden negentien aannemelijke categorische en continue covariaten geselecteerd. De analyseopzet leidde tot respectievelijk 131.072 en 262.144 combinaties voor cardiovasculaire aandoening en cognitief functioneren in het model. Regressiecoëfficiënten (bèta ), oddsratio’s (OR) met 95% betrouwbaarheidsintervallen (BI) en p-waarden werden berekend. Ook werden sensitiviteitsanalysen uitgevoerd.

Resultaten

Voor parodontitis en cardiovasculaire aandoening was het percentage negatief geschatte verbanden (OR <1) 50,3% voor milde, 5,6% voor matige en 29,3% voor ernstige parodontitis. In totaal was geen van de schattingen voor milde, 2,1% voor matige en geen enkele voor ernstige parodontitis significant (p < 0,05). Een Janus-effect was aanwezig. Correctie voor de volgende variabelen resulteerde in een positief geschat verband tussen matige parodontitis en hart- en vaatziekten (OR = 1,35; 95% BI: 1,02-1,78): leeftijd, geslacht, ras en etniciteit, opleidingsniveau, fysieke activiteit, zorgverzekeringsstatus, HbA1c, totaal cholesterol en HDL-cholesterol, en vitamine D. Correctie voor leeftijd, geslacht, ras en etniciteit, opleidingsniveau, armoede inkomensverhouding, rookgedrag, alcoholgebruik, body mass index, diastolische bloeddruk en HbA1c resulteerde echter in een negatief geschat verband (OR = 0,96; 95% BI: 0,66-1,40). Voor parodontitis en cognitief functioneren was het percentage negatief geschatte verbanden (bèta < 0) 100% voor milde en matige parodontitis en 60,5% voor ernstige parodontitis. In totaal had 79,3% van de schattingen voor milde, 13,1% voor matige en < 0,1% voor ernstige parodontitis een overeenkomstige p < 0,05. Als voorbeeld van het aanwezig Janus-effect bij ernstige parodontitis zorgde correctie voor de volgende variabelen voor een positief geschat verband (bèta = 0,11; 95% BI: -1,32-1,54): leeftijd, geslacht, ras en etniciteit, opleidingsniveau, burgerlijke staat, rookgedrag, lichamelijke activiteit, body mass index en HbA1c. Daarentegen zorgde correctie voor leeftijd, geslacht, ras en etniciteit, rookgedrag, alcoholgebruik, lichamelijke activiteit, zorgverzekeringsstatus, systolische bloeddruk en totaal cholesterol voor een negatief geschat verband (bèta = -0,36; 95% BI: -1,78-1,05).

Beschouwing

De resultaten benadrukken, bij observationeel onderzoek, de instabiliteit in verbanden tussen parodontitis en de systeemziekten cardiovasculaire aandoeningen en cognitief functioneren. Dat suggereert dat de selectie van covariaten een belangrijke rol speelt bij het bepalen van de omvang en richting van de verbanden. Die situatie is onwenselijk omdat onderzoekers sturing kunnen geven aan een gewenste uitkomst (vooringenomenheid). Het resultaat van het huidige onderzoek heeft nog een ander effect. Systematisch uitgevoerde literatuuronderzoeken en meta-analysen staan aan de top van de piramide van bewijs in wetenschappelijk onderzoek. Maar met de kennis van dit onderzoek is het de vraag of dat in alle gevallen zo kan blijven. Onderzoekers moeten namelijk in de toekomst nagaan op welke wijze de geïncludeerde publicaties zijn geanalyseerd. Wijken de covariaten tussen de geïncludeerde observationele onderzoeken van elkaar af of komen ze overeen? Is dit niet het geval, dan zou het samenvoegen van de onderzoeksgegevens in een meta-analyse wel eens tot valse uitkomsten kunnen leiden. Het adagium: rommel in, rommel uit, wat voor analysemodellen in het algemeen geldt, geldt ook voor meta-analysen. Er bestaan beter uitgeruste onderzoeksopzetten die een verband (causaal) tussen factor(en) en ziekte kunnen bepalen. Die moeten worden gebruikt, ook al is het voor het aantonen van een verband (causaal) tussen parodontitis en systeemziekten een behoorlijke opgave. De mensheid is gediend met goed onderzoek en feiten.